نادانیِ اصلی

"بدونِ آرمان زندگی کردن نادانی و نابخردی ست. آرمانِ زندگی را از اساس آرمانی اجتماعی قرار دادن نادانی و اتلافِ وقت است. و چیزی جز مشاهده‌یِ کنش و واکنشِ دائمی و خودبه‌خودِ ذهن - تا آرام گرفتنِ آن و شهودِ نیبّانا - را آرمانِ زندگی قرار دادن، «نادانیِ اصلی» ست."

آرامِ پهلوان

"وینایا در این باره کاملاً روشن است. [...] بودا گوشت می‌خورد."

راهبِ تراوادا

به این فکر می‌کنم که چطور نادانی‌ام را در بهترین حالت‌اش بفهمم. من تا حدی همراهِ این ایده ام که زندگی کردن بدونِ آرمان رنج کشیدنی مضاعف است و باری ست که به زور باید آن را به هر طرف کشید. البته دیده ام موجوداتِ انسانی و هر روزه‌ای را که اصولاً معنا و جهتی برایِ زندگی در مشت‌شان نیست و به نظر هم نمی‌رسد که دارند خود را به زور به هر طرف می‌کشند. سرخوش و گسسته و بُریده اند. دست در شلوارشان می‌کنند و بدونِ شرم، همه جای‌شان را به آسانی می‌خارانند. ناگزیر به این جمع‌بندی رسیده ام که انسان، مثلِ هر حیوانِ دیگر، برایِ زندگی کردن لنگِ معنا و آرمان داشتن نیست. کارمندانِ سربه‌راهی را هم البته دیده ام که هر روز از خودشان و دیگران می‌پرسند چه فایده از این تکرارِ هر روزه؟ عمرمان را تلف نمی‌کنیم؟

رنجِ جسمی می‌تواند خودبه‌خود رفاه و رونق و آسایش را به آرمانی در ذهن تبدیل کند و کلِ یک جمعیت را با خود همراه کند. کسی که برایِ زنده ماندن و معاش زحمت می‌کشد، غالباً پاداش‌هایِ روزمره و موفقیت‌هایِ گاه و بی‌گاه و کوچک در مسیرِ ارضایِ امیال را به عنوانِ آرمان و دستاوردِ خود جا می‌زند. هر بیرون زدنِ کوتاهی از جهنم برایِ او نقشِ بهشت را دارد.

و اگر کسی به بیرون زدن از کلِ این چرخه‌یِ بهشت و جهنمِ ساخته‌یِ زندگیِ جمعی اشاره کند، اگر کسی همین بیرون زدن را با انگشت نشان بدهد و اراده کند و به عنوانِ یک آرمانِ زنده و واقعی بخواهدش چه؟ آرامِ پهلوان این را می‌خواهد، در مقامِ یک آرمان. او منظره را به ما نشان می‌دهد و می‌گوید که به کلِ این منظره بی‌اعتنا باش و پشت کن. به ما می‌گوید هر چه جز این را خواستن نادانی ست. ساده‌ترین برداشتی ست که می‌توان از بودا و آموزه‌های‌اش داشت: بودایِ نه-خواه، بودایِ «نه-خواستن».

آرامِ پهلوان زندگی را شبیهِ دریایی گردنده و مواج می‌بیند که باید دستِ هر که می‌شود را بگیریم و از آب بیرون بکشیم و او را در ساحل بنشانیم و به او یاد بدهیم تا جریانِ گفت‌وگویِ مداومِ ذهن‌اش را خاموش کند. تا بدین شیوه از چرخه‌یِ رنج یا سامسارا بیرون برود. اینجا سامسارا هم‌ارزِ همان «جهنمی» ست که در زندگیِ اجتماعی پس زده می‌شود. می‌بینیم که سالکِ بودایی نیز برایِ بر پا کردنِ آرمان‌اش، ناگزیر از نشان دادنِ جهنم است. جهنم در ابعادی بسیار وسیع‌تر. قابلِ درک است که بارِ وهمِ جهنمی که سالکِ بودایی نشان می‌دهد نه به این زندگی یا آن زندگی، نه به هیچ فُرمِ مشخصی از حیات، بلکه به همه‌یِ قلمرویِ زندگان نظر دارد. شاید بشود این طور بگوییم که فهمِ این‌ها، دست‌کم در ابتدایِ راهِ مراقبه، در خویشاوندی و پیوند با تاریخِ بسیار خشن و سلطه‌گرانه‌ای ممکن شده که آجرهایِ برسازنده‌اش را از ترس‌هایِ انسانی برگرفته اند. همه‌یِ این شکل کاسبی‌هایِ این‌جهانی پیامی ساده دارند و بر وهم و ترسِ آدمیان بنا شده اند.

به گوشِ من، داستانِ بودا داستانِ تحول و دگردیسیِ یک قهرمانِ حماسی ست. داستانِ کسی که تاریخِ فشرده‌ای از ستم و سرکوب را به شیوه‌ای جادویی و مؤثر، به سوختِ استدلال و کنش و مقاومتِ انسانی تبدیل کرده و دردمندانه به انسان نگریسته. سرانجام نیز امیدوار است تا فتح و گشایش و پیروزی را به خانه بیاورد. چگونه؟ راه‌حلِ او را قبلاً آزموده بودند و او آن را به شیوه‌ای نوین صورت‌بندی کرد: انسان باید بر خودش چیره شود. «بدونِ آرمان زندگی کردن» را «نادانی و نابخردی» می‌دانست؟ باور داشت که داشتنِ آرمانِ اجتماعی «نادانی و اتلافِ وقت» است؟

پیش از هر چیز باید این نکته را هم‌چون چراغ پیشِ رو داشته باشیم که برترین آموزه‌هایِ انسانی آن‌هایی ست که چندان خود را جدی نمی‌گیرند. بودا این را با تفکیکِ دو شکل از اراده‌ورزی بیان کرده: اولی اراده ورزیدنی ست تب‌آلود و بسیار خواهنده که زیاد خود را جدی می‌گیرد. اراده‌ورزیدنی طلب‌ناک و چنگ‌زننده که رها کردن بلد نیست. این شکل از اراده رویِ هر چیز بیافتد تباه‌اش می‌کند. دومی اراده ورزیدنی ست جهت‌دار و آسان‌گیر. در این مسیر، هیچ چیز، حتا خودِ نیروانا، نمی‌تواند به آرزویِ شیداگون تبدیل شود. هر نوع خواستِ تب‌آلود بندی ست که باید از آن رها شد. نادانی در چنگ زدن و ماندن است، نه در خواستن.

نادانی چیست؟ نادانی در «ندیدن» است؛ ندیدنِ گذران و رنج‌آلود بودنِ جهان، اشتباه گرفتنِ آنچه مشروط و مقید است با چیزِ پایدار و بادوام. آدمی در هر شکل‌اش (چه با آرمان و چه بی آرمان) می‌تواند نادان باشد. زیاد بچسبد، زیاد جدی بگیرد، هر تصویرِ گذرا را به چیزی مطلق و ثابت حواله بدهد، ساده بگیرد، از رنج فضیلت بسازد، یا از دارایی و ثروت طرحِ برتری و موفقیت بریزد. از این رو، شاید به قرینه بتوانیم دریابیم که دانایی نه در نداشتن و نه‌خواستن، بلکه در بی‌اعتنایی و رها کردن است، و در مقابل‌اش، نادانی همه‌یِ آن مکانیزم‌هایِ ذهنیِ ساده‌سازی ست که برایِ فرار از پیچیدگی‌هایِ گذرانِ این جهان خلق می‌کنیم و سخت‌کوشانه در آن‌ها می‌آویزیم. با نهایتِ تواضع، آن که می‌گوید یگانه راه مشاهده‌یِ کنش و واکنشِ دائمی و خودبه‌خودیِ ذهن است و محکم و استوار به این ایده چنگ می‌زند، در جوهرِ نادانی و بت‌واره کردنِ پاسخ‌هایِ ساده با دیگر نادانان شریک است.

جست‌وگرِ اجتماعی، آن که دغدغه‌یِ خود و جامعه را دارد، باید از این توهم رها شود که می‌تواند نظمِ اجتماعیِ کامل و مطلقی بر پا کند که با اتکا به آن، رنج برایِ خود و مردمانی که دوست می‌دارد ریشه‌کن می‌شود. بودا را مشاهده‌یِ رنجِ دیگری بود که برانگیخت. رنج کم‌کردنی ست، اما ریشه‌کن نمی‌شود. ممکن است بتوانیم این طور بگوییم که اندیشه‌یِ بودا مقوم و مکملِ هر شکلی از تلاشِ اجتماعی ست که می‌خواهد اوضاع را کمی-تا‌-حدی بهتر کند و در این مسیر امیدوار باشد که اسیرِ توهمات نشود. بودا قهرمانِ حماسی ست و شرایط را این طور می‌بیند که شاید بتواند به قهرمانانِ تراژیک این نکته را بیاموزد که ریشه‌یِ شکست در گره زدنِ وجود به لحظات و امورِ مقید است. این است آن تقدیری که قهرمانِ تراژیک را مدام پس می‌راند. به این خاطر از پسِ تقدیر برنمی‌آیی که با تمامِ اراده و شیدایی‌ات به وضعیت رو می‌کنی و شدتِ اشتیاق‌ات است که در تو انتظارِ پیروزی و کامروا شدن را بیدار می‌کند. گمان می‌کنی که چون می‌خواهی محق ای. گویی از یاد می‌بری که آنچه بدان رو می‌کنی سُر و لغزنده است و چون آب از لایِ انگشتان‌ات در می‌رود. گویی از یاد می‌بری که بخشی از مشکل تنیده در خودِ مشتاقانه خواستنِ تو ست. گویی از یاد می‌بری که بودا گوشت می‌خورد.

مرگ و نظام

1. تفاوتِ بنیادینی که ج.ا. را از تمامِ سازمان‌هایِ سیاسیِ مدرن متمایز می‌کند، ترکیبِ منحصربه‌فردی ست پیچیده در آرزویِ مرگ که آن را همچون سلاحی استراتژیک با خود حمل می‌کند. ج.ا. مجبور بوده که همان قدر زندگی را بخواهد که مرگ را، تا زنده بماند. در دست داشتنِ مرگ به حامل‌اش نوعی اعتماد به نفس، بی‌خیالی، ساده‌انگاری، تواضع، معصومیت، و گاهی، نوعی شلختگی در پذیرشِ تبعاتِ امور تزریق می‌کند و او را قادر می‌سازد تا در برابرِ تهدیدها متین و موقر باشد، لافِ گزاف بزند، ژستِ همه‌چیزدان به خودش بگیرد، در تقابل‌ها پا پس نکشد، و توهمِ تسلط بر دنیا را همچون قبضه‌یِ شمشیر به شکلِ مداوم لمس کند.

2. شبحِ مرگی که ج.ا. آن را این سو و آن سو می‌کشد، مرگِ دیگری نیست. ج.ا. مرگ‌خواهِ خود است. این که مرگ‌خواه است دقیقاً به این معنی ست که حاضر است بمیرد، اما آن جور که نمی‌خواهد زندگی نکند. حاضر است در هر نبردی که شأن و جایگاه‌اش در نظر گرفته نمی‌شود، آن قدر بمیرد تا دیگری حذف شود، یا خودش تمام شود. بی‌گناه و بی‌تفاوت به چشمِ دیگران نگاه می‌کند و از آن‌ها می‌خواهد وجودش را به رسمیت بشناسند. به همه می‌گوید که محدودیت‌ها را می‌داند، از مشکلات آگاه است، خرابی و ویرانیِ وضعیت را حتا گاهی بسیار خوب‌تر از بقیه درک کرده. دستِ دوستی‌اش ساده‌دلانه به همه سو دراز است، آن قدر دراز که گاهی خام و ناآشنا و نابلد به نظر می‌رسد. می‌خواهد دوست‌اش داشته باشند، اما هستی‌اش به این آگاهی گره خورده که زندگی‌اش وامدارِ شبحِ مرگی ست که با خود حمل می‌کند. این همان چیزی ست که دیگران را می‌ترساند و به شک می‌اندازد. چقدر در واقعی دانستنِ آنچه می‌بینند حق دارند؟

3. باید بترسند از کسی که مرگ‌اش را در مشت دارد، چون در نهایت، برایِ زندگی‌اش خواهد جنگید و خیال‌‌اش از این بابت راحت است که چیزِ زیادی را از دست نمی‌دهد. إحدی الحُسنَیَین؛ یا زندگیِ با عزت، مطابق با کام و قدرت، یا مرگ، در قالبِ رازورانه‌یِ شهادت. ایرانِ شیعی اصولاً با زورِ چنین رانه‌ای قوای‌اش را تا بیشترین حدِ اثرگذاری بسیج می‌کند. به همین خاطر، فرق دارد این شکل از مواجهه مثلاً با رویکردِ تاجرِ عاقبت‌اندیشی که در نهایت اگر جایی احساسِ خطر کند، حس نمی‌کند که باید تا انتهایِ مرگ پیش برود و قرار است در مقامی والاتر، طعمِ نیکویی را بچشد. تاجر یک جا ممکن است پا پس بکشد تا نفله نشود.

4. تاجر اگر بخواهد در جایی بینِ امید و ناامیدی، بقیه را متوجهِ حضورش کند، لباسِ شهادت و مرگ‌خواهی نمی‌پوشد، نقابِ دیوانگی را به صورت می‌زند. به بقیه این پیام را می‌دهد که می‌تواند رفتارِ خارج از قاعده و عُرف داشته باشد. می‌تواند دلقک‌بازی دربیاورد و صحنه را به هم بزند. می‌تواند پیش‌بینی‌ناپذیر باشد. می‌تواند زیرِ میزی بزند که دیگر آن قدرها چرخِ منفعتِ او را نمی‌چرخاند. ج.ا. اما نه دلقک است، نه دیوانه، و نه پیش‌بینی‌ناپذیر. دوست دارد جنگنده‌یِ سلحشوری باشد که حاضر است به همه‌یِ عُرف‌ها و اصولِ حاکم بر جهانِ زور و ثروت پا می‌دهد، اگر در بازی سهیم‌اش کنند. و دو دستی دامنِ پاکدامنی و استقلال‌اش را چسبیده که لکه‌دار نشود. حتا تا آخرین لحظه هم زیرِ چیزی نمی‌زند، تا وقتی دامن‌اش را در دست دارد و مرگ‌اش را در مُشت.

5. لعابِ مرگ سراسرِ عقلانیتِ ج.ا. را در بر گرفته. این طور نیست که بی‌عقل یا کم‌خرد یا ماجراجو باشد. ایده‌هایی دارد که آن‌ها را با محاسبه و بررسی پیش می‌برد؛ نوعی عاقبت‌اندیشیِ محدود و مقید، به قدرِ بضاعت. مصلحت‌سنجی می‌کند. اما هم‌زمان اصرار دارد که ارتباطِ دوگانه‌اش با واقعیت را حفظ کند؛ خردمندیِ حکیمانه‌یِ دوستدارِ عقلِ ابزاری و در کنارش، صیانت از هویتِ مرگ‌خواه، برایِ اعلامِ حضور و بقا در برابرِ دشمن، که لازمه‌اش این است آن اصولِ رستگارکننده‌ای که به هر مرگی معنایی شریف می‌دهند، همواره در صحنه حضور داشته باشند. بنیادِ خونینِ تشیع، شور و شیداییِ منتظرانِ مرگ، نوحه و شعر و تضرع و مناسکِ جمعی، فقیهِ شیعی در مقامِ رهبرِ سیاسی و معنوی، انقیادِ زنانه، و مهم‌تر از همه، خودِ آن دشمنی که بیرون و درونِ مرزها ست و حضورِ مسلطِ او ست که برافراشته ماندنِ عَلمِ سرخِ مرگ‌خواهی را به شکلِ مداوم معنادار می‌کند. از کرانه‌هایِ این سبکِ زندگی باید صیانت شود. این‌ها باید در صحنه حضور داشته باشند تا روانِ ج.ا. آسوده باشد.

6. ج.ا. نمی‌تواند تا انتها عاقل و محاسبه‌گر باشد. نوعِ بازی‌اش این اجازه را به او نمی‌دهد. بازیِ برقراریِ توازن میانِ عقلِ ابزاری (دولتِ مدرنِ بوروکراتیک) و مرگ‌خواهیِ شیعی (سپاه)، با محوریتِ ولیِ فقیه، اجازه نمی‌دهد که یکی را فدایِ آن دیگری کند (نگاه کنید به: تعارضِ اصلی). برایِ بقا به هر دو نیاز داشته و دارد. شاید این شکل از آمیختگیِ عقل و مرگ، اقتضایِ دوام آوردن و بازی در جغرافیایِ سیاسیِ بخشی از کره‌یِ زمین باشد که در آن، چگالیِ تعارضِ منافع آن قدر بالا ست که جز زیرِ چترِ سایه‌گسترِ مرگ نمی‌توان هیچ منفعتی را پیگیری کرد. شاید. شاید بتوان با بخشِ زیادی از این تجربه هم‌مسیر شد و معصومیت‌ها، لجاجت‌ها، و اشتیاق‌های‌اش را فهمید. واقعیت اما این است که در طولانی‌مدت، آن توازن یا تعادلِ بهینه نتوانسته دوام داشته باشد؛ چون عقلِ تکنوکرات مدام در حالِ تغییر و توسعه‌یِ قلمروها ست و به هیچ ایده‌ای وفادار نیست و به تناسبِ اهداف و منافع، رنگ عوض می‌کند، اما آن دیگری اصولاً از سرِ وفاداریِ تام به «یک» ایده است که توانسته تکرارِ مداومِ مرگ خواستن‌اش را توجیه کند. شبیهِ دون کیشوت نیست، اما شاید بتوان ج.ا. را نیز در نوعی هم‌ارزیِ دورادور با دون کیشوت فهمید: جایی که زمانه عوض شده و ارزش‌هایِ سلحشورانه‌یِ جان‌برکف دیگر قادر به رتق و فتقِ امورِ عامیانه و پیش‌پاافتاده‌ای نیستند که پیرامون‌مان را فراگرفته؛ جایی که زورِ مهیبِ تکثرِ کُمیکِ واقعیت سلحشورانِ دلداده به مرگِ تراژیک را از پا درمی‌آورد.

7. روزگاری اوضاع چنین بود که چترِ مرگ می‌توانست و می‌خواست که توسعه‌یِ سرمایه‌داریِ مستقلِ ملیِ را در بازارهایِ داخلی و خارجی ممکن کند. می‌توان لحظاتِ مکرری از دهه‌هایِ 70 و 80 را به یاد آورد که مرگ زمین می‌داد تا تکنوکرات روی‌اش ساختمان‌های‌اش را بسازد. اما حالا، متأثر از فشارهایِ بیرونی، تعادل و توازنِ درونی به هم خورده. مرگ و نظام دیگر در یک خانه جا نمی‌شوند. تقریباً همه جمع شده اند تا با احتیاط و صرفِ وقت، مرگ‌خواهیِ ج.ا. را از مشت‌اش بیرون بیاورند. صرفاً زورِ دشمنان نیست که زیاد شده، مرگ‌خواهی هم به نوبه‌یِ خودش، با پر و بال دادن به توهماتِ فاسد و نادیده گرفتنِ زورِ واقعیتِ جاری، عملاً میدان را از کاربستِ سیاستِ مؤثر و فراگیر خالی کرده است. درخشش‌اش دیگر رنگ و سویی ندارد. کم‌رمق و ترسان است. عَلمِ سرخِ مرگ‌خواهیِ نظام دارد تکان‌تکان می‌خورد. ظرفِ چند دهه این پرسش بالا آمده که اگر مرگ می‌خواهد، چرا آن را به تمامی نزدِ خود نگه نمی‌دارد؟ چرا پیش از چشیدنِ آنچه تمنای‌اش را دارد دست‌اش را در خونِ دیگری می‌چرخاند؟ چرا رها نمی‌کند؟ آزمونِ بزرگ فرارسیده. فتَمنوا الموت، إن کُنتُم صادقین.

8. مرگِ مقدس و اهدافِ زمینی و نامقدس. مرگِ خود را شهادت و مرگِ دیگری را هلاکت دانستن و این را به عنوانِ زمینِ رقابت تعریف کردن تا جایی مطلوب و ممکن است که شاهدانِ عُرفیِ پیرامون، به رغمِ تمامِ اهدافِ نامقدسی که دارند، باورت کنند. یا دست‌کم آن قدر شاهد و ناظر وجود داشته باشد که بتوان رویِ بارِ نگاه‌شان بنایِ باشکوهِ شهادت را بالا بُرد. تو بر کسانی حکم می‌رانی که تو را دوست دارند، چون می‌توانی برای‌شان بمیری و سایه‌ای بالایِ سر و سپری پیشِ روی‌شان بگذاری که برای‌شان فایده دارد. اما برایِ این که تو را دوست داشته باشند، باید باورت کنند. برایِ باور کردن‌ات باید «برای‌»شان بجنگی. و این یعنی، قاعده‌یِ طلایی - که بارها شکسته شده - این است که شهادت‌ات را در زمینِ هلاکتِ مردمِ نامسلح خرج نکنی، چون هر بار مجبور می‌شوی بابت‌اش دروغ‌هایی برایِ التیامِ روانِ خودت بگویی که با مشاهداتِ شاهدانی که نظاره‌گرت بوده اند، جور درنمی‌آید.