۱۳۹۳/۱۰/۴ ه‍.ش.

شمایل‌بازی

دو سال گذشته، شاید هم سه سال، تا این که به جایی رسیدم که شدم کلکسیونرِ لینک‌ها. ردِ آدم‌هایی که به هر دلیلی متوجه‌شان بوده ام را در صفحاتی از اینترنت که از آن‌ها رد و نشانی وجود داشت دنبال می‌کردم. می‌نشستم پایِ کامپیوتر و رویِ لینک‌هایی که به تدریج و گاه با کارآگاه‌بازیِ بسیار جمع کرده بودم کلیک می‌کردم و به صفحه‌یِ موردِ نظر می‌رفتم. برای چند ثانیه به صفحه، به عکس‌ها، به نوشته‌ها، به چیزی که شاید آن تو ظرفِ مدتِ نبودنِ من تغییر کرده، خیره می‌شدم و بعد از مدتی مصرف، انگار که ارضا شده باشم، به صفحه‌یِ دیگر می‌رفتم. اوایل صفحه‌یِ معشوق‌هایِ سابق و فک و فامیل‌شان، آدم‌هایِ جالبی که جز از طریقِ اینترنت نمی‌شناختم، مقاله‌نویسانِ کم‌خرد و دخترباز، منحرف‌هایِ اهلِ گفت‌و‌گو، چند صفحه و سایتِ مستهجن، و مقداری هم اخبارِ داخل و خارج را دنبال می‌کردم. اخبار را دنبال می‌کردم تا فکر کنم این مهم‌ترین استفاده‌ای ست که از اینترنت می‌کنم. که واقع‌گرا و معقول و مقید به استفاده‌یِ صحیح از این شبکه ام. ولی تهِ همه‌یِ کنکاش‌ها و مرور کردنِ صفحاتِ پراکنده، مدام خاطرات را مرور می‌کردم. یادِ فلان بوسه، یا فلان نوشته، یا فلان اشاره، یا فلان حس و حالِ خوب می‌افتادم و کیفور از حس سراغِ صفحه‌یِ بعد می‌رفتم. گاه چندین بار این فرایند را تکرار می‌کردم. تأکیدم بر خاطره به حدی بود که کوچک‌ترین تغییری در صفحات به شدت هیجان‌زده‌ام می‌کرد. جوری که شاید روز و عادت‌ام را عوض می‌کرد. یک بار با تغییرِ متنِ معرفی‌نامه‌یِ صفحه‌یِ فیسبوکِ یکی از دلبرانِ سابق‌ام چنان به تعمق و اندیشه و فکر و جست‌وجو و دنبال کردنِ رد و آثار پرداختم که شب، خسته و کوفته و مأیوس و بی هیچ حرف و خاطره به بستر رفتم. با هذیان خوابیدم. ملول بودم.

کم کم هر آدمی که تخیل‌اش اندکی به خاطرم راه پیدا می‌کرد را در اینترنت دنبال کردم. لیستِ لینک‌ها زیاد و زیادتر شد و من ماهرانه‌تر و ظریف‌تر نشانه‌ها را می‌خواندم. باید مثلِ من به وسواسِ دنبال کردنِ چیزها دچار شده باشید که بفهمید جزئیات با روح و روان‌تان چه می‌کند. آن قدر سریع و قاطع به تفاوت‌ها، به نقاطِ ضعف، به سوراخ‌هایِ روحی، و به رذایل یا فضایلِ اخلاقی پی می‌بردم که خیال‌ام در دم راضی می‌شد. یک بار سوارِ هواپیمایِ آبادان بودم که از اول تا آخرِ سفر مبهوتِ یک مهماندار شدم. خانمِ مهماندار در چند موضع با نگاه‌ام همراهی کرد و یکی دو بار چنان توجهی به من نشان داد که تصمیم گرفتم موقعِ پیاده شدن از هواپیما خودم را معرفی کنم و کارتِ ویزیت‌ام را تقدیم‌اش کنم که شماره و اسم‌ام با رنگ و لعابی اداری و مصمم روی‌اش چاپ شده بود. اما نکردم. در عوض، از رویِ پلاکِ سوزن‌شده به کُتِ مهمانداری‌اش اسم و فامیل‌اش را خواندم و با مراقبتِ بسیار ردش را در چند شبکه‌یِ اجتماعی پیدا کردم. این است گزارشِ من:
عاشق‌پیشه است. خواهر و دو برادرش مهاجرت کرده اند. اسمی از پدرش هیچ جا ندیدم. اما هر چهار فرزند مادرشان را می‌ستایند. یکی از کارهای لارا فابین را بالای تایم‌لاین‌اش پین کرده و قصد دارد در غمِ فقرایِ آفریقا شریک باشد و با ورزش‌های هوازی بدن‌اش را خوش‌حالت نگه دارد. مجرد است و بیرون از مقرراتِ پوششِ کارمندی، خیلی به سر و وضع‌اش می‌رسد. تصویرِ آواتارش را به ما رهگذران، با ماتیکِ سُرخ (بدجور سرخ)، مویِ بلوند، خطِ چشمِ به بناگوش رسیده، بلوزِ آستین‌حلقه‌ای و نگاهی نافذ (با چشمانی تنگ‌کرده) نشان داده. اشاراتِ کامنت‌گذاران زیرِ عکس، این افسون‌زدایان و لودهندگانِ همه‌یِ لحظاتِ خیره ماندن به چیزها، برای‌مان می‌گوید که عکاس مردِ بادی‌بیلدینگ‌کاری ست که شاسّی‌بلند دارد و لوکیشن، ویلایِ بابایِ رضوانه، دوست‌دخترِ دوستِ مردِ بادی‌بیلدینگی (رقیبِ عشقیِ من) است و همان روز، آن عینکِ آفتابیِ حمایل شده در بالایِ آشفتگیِ موهایِ بلند و دلربایِ دخترِ مهماندار را برای‌اش خریده است.

سعی‌ام این بود که توصیف‌ام از دختر و حال و هوایِ صفحه‌یِ اینستاگرام و فیسبوک و توییتر و پلاس‌اش شمایلی از او را برای‌تان تصویر کند. شمایلی که به چهره‌یِ او اشاره ندارد بلکه مرام و مسلک و خویشاوندی‌اش با جهان و چیزها را برای‌تان خواندنی می‌کند و من در مسیرِ گشت و گذارم به آن برخوردم و افسون‌زده و گیج، دخترِ مهربانِ مهماندار را با حال و هوایِ رمانی تخیلی و بسیار گیرا و اروتیک، تا برخی از خصوصی‌ترین حالات و ظرائف‌اش خواندم. اما بد نیست به عقب‌تر برگردم. تابستانِ 84 با علی و مهدی و جواد، تویِ یکی از برج‌هایِ بلندِ الاهیه کار می‌کردیم. همین طور بی‌دلیل، مایل‌ام این تصور را داشته باشید که هرچه درباره‌یِ زمین‌خواری، فساد، رشوه به مأمورانِ شهرداری، و کثافت‌کاری و کم گذاشتن از کار که شنیده اید، همه‌اش درباره‌یِ این برج صادق است. بعدها چند باری از جلوش رد شده ام. چسبیده به موزه‌یِ موسیقی ست. هنوز نریخته. شاید هم نریزد. شاید هم برج را باید اصلاً این طور ساخت. فقط این را داشته باشید که در خیلی از کلیاتِ اساسی، اول برج را ساخته بودند و بعد داشتند برایِ گرفتنِ تأییدیه‌هایِ شهرداری برای‌اش نقشه تهیه می‌کردند. این‌ها به کنار. وقتی برایِ کار در طبقات حرکت می‌کردیم، زمانی که به بالاترین طبقاتِ برج می‌رسیدیم، کلِ تهران، بی‌اغراق، کلِ تهران زیرِ پای‌مان بود. از آخرین طبقه‌یِ برج می‌شد داخلِ خانه‌یِ سفیرِ هند، داخلِ حیاطِ خانه‌هایِ استخرداری که بعضی شب‌ها در بعضی‌هاشان آزادی‌هایِ یواشکی برگزار می‌شد، اغلبِ خیابان‌هایِ بلندِ منتهی به تجریش و دربند و خیلی جاهایِ دیگر را همراه با درخت‌های سبز و بلندِ کنارشان، به تفکیک و با جزئیات موردِ مشاهده قرار داد. هوا که تاریک می‌شد، یکی از تفریحاتِ کارگرانِ افغانِ برج این بود که چای و تریاک به دست در یکی از گوشه‌هایِ دنج و خلوتِ این برجِ بلند ولو می‌شدند و در زاویه‌ای تاریک و از بالا، شهر و همسایه‌ها را دید می‌زدند. کارگرهایِ افغان برایِ همسایه‌ها اسم گذاشته بودند. به لحاظِ مذهبی آدم‌هایِ خیلی معتقدی بودند، معتقدتر از آن روزهایِ من، اما از شرحِ جزئیاتِ باسنِ گلالی (نامِ مستعارِ دخترِ فربه و مرفهِ همسایه) هنگامِ شیرجه زدن در استخرِ خودداری نمی‌کردند. درباره‌یِ شخصیت‌هایی که می‌دیدند با جزئیات حرف می‌زدند و به زن یا شاید دختر یا شاید مستخدمِ سفیرِ هند نظر داشتند و چنان گرم و مغرور و لذیذ از او صحبت می‌کردند که شک می‌کردم که نکند یک راه با همه‌ی‌شان رفته است. دندان‌هایِ زردشان را به هم نشان می‌دادند و با آن چشم‌هایِ فرزانه‌یِ اهالیِ افغانستان، که انگار از آن حکمت و دانایی ساطع می‌شود، رویِ تپه‌ای بالاآمده از فساد و تباهی، شمایلِ کلِ تهران و آدم‌های‌اش را به ریشخند می‌گرفتند و باقیِ چیزها که خیلی اهمیتی ندارد.

۱۳۹۳/۷/۲۱ ه‍.ش.

آناتومیِ خواستن

تصویرِ نقاشی‌شده و خیلی واضحی در سرم هست که چون نقاش نیستم نمی‌توانم آن را بکشم. تصویر این است: پیکره‌ای ایستاده در گوشه‌یِ سمتِ راستِ یک بومِ افقی که برهنه است و اعضا و جوارحِ درونی‌اش هم پیدا ست. مردی ست شبیهِ نقاشی‌هایِ مصرِ باستان. کلِ بوم ته‌رنگی متمایل به زرد دارد و بدنِ مرد نسبتاً سرخ است. مرد ایستاده و یک گام به سمتِ بیرونِ کادر برداشته و کتابی در دستان‌اش هست و سری دارد رو به کتاب. از همه‌یِ رگ‌ها و پیوندهایِ عصبیِ درون‌اش چنگال‌ها و دست‌هایی بیرون آمده که به سمتِ جایی پشتِ سرِ مرد دراز شده اند و بی رمق و ناامید به چیزی که دیگر نیست چنگ می‌زنند. سرِ مرد رو به کتاب است، اما چشم‌های‌اش به دست‌هایِ از درون درآمده‌اش دوخته شده. دست‌ها که انگار مدت‌ها ست روییده و در حالِ کاوش اند، خسته به نظر می‌رسند. بعضی‌شان افتاده اند و بعضی دیگر به حالتِ نیمه‌باز باقی مانده اند. کمرِ مرد اندکی خمیده و زمینِ زیرِ پای‌اش در حالِ ترک خوردن است. فضایِ پشتِ سرِ مرد روشن است و مبهم و فضایِ پیش روی‌اش تاریک و واضح. اما در دلِ آن فضایِ روشنِ پشتِ سر، لکه‌یِ سیاهی هست که گویا مرد از آن فراری ست: فراری از لکه‌یِ سیاه به سیاهیِ مطلق.

۱۳۹۳/۶/۱ ه‍.ش.

نامیدنِ شر

شر است شر ننامیدنِ آن‌چه شر است.
[ماکیاولی]

چیزها را باید با نام‌شان صدا زد. چیزهایِ بسیاری در اطرافِ ما هست که رابطه‌یِ ما با آن‌ها واقعی نیست، چون آن‌ها را با نام‌شان صدا نمی‌کنیم. بخشی از این فرایندِ طفره رفتن از نامِ واقعیِ چیزها به هولناکیِ آن‌ها برمی‌گردد. ما از واقعیت‌هایِ هولناک طفره می‌رویم و از میانِ کلماتِ موجود برایِ نامیدن‌شان، آن کلمه‌ای را برمی‌گزینیم که بارِ سهمگینِ واقعیت را پنهان کند. تا بتوانیم آن چیزِ تاب‌نیاوردنی و سنگینی که احاطه‌ی‌مان کرده را تاب بیاوریم. تا با هر بار نامیدن‌اش فرو نریزیم از این که در برابرش بی‌قدرت و بی‌سلاح ایم. تا تحمل کنیم. در واقع، جابه‌جا کردنِ نامِ چیزها تکنیکی ست برایِ تحمل‌پذیر کردن‌شان و پنهان کردنِ چیزی که در شرایطِ آزاد می‌بایست از آن گریزان بود، اما در عمل راهِ گریزی وجود ندارد. شر را شر نمی‌نامیم تا تحمل‌اش کنیم. 

همه‌یِ آن‌چه به حوزه‌یِ شر تعلق دارد تنها زمانی با نامِ خودش، با آن‌چه برازنده‌یِ آن است، نامیده شده که امید، آرزو، یا امکانِ عبور کردن از آن در دلِ آدم‌ها بیدار شده است. شر نامیدنِ شر به تدریج راهِ خود را باز می‌کند. اما برده فعلاً ارباب‌اش را دوست دارد. واژه‌هایی برایِ نامیدنِ رابطه برمی‌گزیند که دوست داشتنِ ارباب را به خود بباوراند. سعی می‌کند چیزی باشد که زندگی با آن تحمل‌پذیرتر است. او را آقا، سرور، و خیرخواه می‌داند. در تخیلِ منتهی به نامیدن، برده ناگزیر است ارباب‌اش را محترم بداند. نامیدنِ ارباب با واژگانی که وقتِ به زبان آوردن‌شان بالاخره روزی فرا خواهد رسید، نامیدنِ ارباب با الفاظی مانندِ سفاک، استثمارگر، راحت‌طلب، یا ستمگر، همه‌یِ آینده‌ای که هر روز پیشِ چشمِ برده قرار دارد را سیاه و بی‌معنی می‌کند. برده با الفاظی که به شرور بودنِ ارباب منتهی شود نمی‌تواند واقعیت را تاب بیاورد. تخیل باید به زندگی کمک کند. تخیل باید سویه‌های تحمل‌پذیرِ واقعیت را صورت‌بندی کند. تخیل باید عنصری از امید را زنده نگه دارد که به رویِ خودش برمی‌گردد و کلِ گفتار و ادبیاتِ برده‌یِ تحتِ ستم را از نو آرایش می‌دهد. او در تخیل‌اش به هم‌دستی با ارباب فکر می‌کند. به این که صاحبی دارد که روزها و ساعت‌هایِ زندگی، این بی‌معنی‌ترین چیز، را پُر می‌کند. به این که وقتی مشغولِ کار است به چیزی فکر نمی‌کند و این خوب است. به این که عموماً غافل است از رنج و خستگی، مگر لحظاتِ کوتاهِ پیش از خواب، که فکر می‌کند، که تخیل می‌کند، و هجومِ خواب رنجِ همه‌یِ آن‌چه به آگاهی‌اش راه دارد را می‌شورد و می‌برد. برده نباید به سرشتِ سنگینِ واقعیت فکر کند، مگر زمانی که نوری در افق پدیدار شود. تا زمانی که هیچ نوری نیست، تا زمانی که خیال‌پردازانِ آینده هنوز نتوانسته اند رؤیایِ آینده‌یِ به‌تر را جایگزینِ وقت‌گذرانی‌هایِ واقعیتِ مسلط کنند، تا زمانی که روزنه‌ای برایِ چپه کردنِ ارباب وجود ندارد، هیچ واژه‌ای نیز نباید سویه‌یِ نفرت‌انگیز و شرورِ واقعیت را بازنمایی کند. او ارباب است و من برده. او خوب است و لابد آن‌چه می‌کند درست است و من خدمتگزاری مهربان و وفادار ام.

۱۳۹۳/۵/۹ ه‍.ش.

بازگشت به اصالت

«اجرایِ بدونِ تنازلِ قانونِ اساسی» و «بازگشت به اصالتِ اخلاقیِ نخستینِ جمهوریِ اسلامی». برخی این طور فکر نمی‌کنند. فکر نمی‌کنند که جمهوریِ اسلامی از ابتدا اصولاً اصالتِ اخلاقیِ خاصی داشته است. اما موسوی به این حرف باور دارد و چیزی که در ما منعکس می‌شود طنینِ این باور است. به عقب برگردیم؛ به گذشته‌ای پاک و بااصالت. به جایی که آرمانِ آزادی و اخلاق و به‌تر زیستن همه را بسیج کرده و به خیابان آورده. در تاریخِ تحول و دگردیسیِ نهضت‌هایِ دینی و اخلاقی، یکی از فرازهایی که اغلب تکرار شده، خواستِ بازگشتِ عده‌ای از هواداران به ارزش‌هایِ نخستین بوده: بازگشت به یهودیتِ نخستین، بازگشت به مسیحیتِ نخستین، اسلامِ نخستین، مشروطه‌یِ نخستین، انقلابِ نخستین، قانونِ نخستین، متن و کتاب و بیانیه‌هایِ نخستین و... زدودن و کنارِ زدنِ همه‌یِ تفسیرها و پایبندی به متن، به چیزی که یک بار نوشته شده. انقلابی دوباره که پیام‌اش بازگشت به انقلابِ اولیه است؛ انقلابی درونِ مرزهایِ انقلابِ پیشین؛ دوباره به یاد آوردنِ چیزی که از یاد رفته است. از نو باید آغاز کرد. از نو باید خواند. فساد و تباهی بالا گرفته، اما انگار پیوند دادنِ این وضعیت به آن‌چه از آن پیروی کرده ایم بی‌انصافی ست. نخستین حدس، و البته معصومانه‌ترین و سخت‌گیرانه‌ترین حدس، این است که آن قدرها خوب نبوده ایم در پیروی از آن‌چه می‌بایست فرمان‌اش را می‌بردیم. خوب نبودیم در خواندنِ آن‌چه نوشته شده. دستور بی‌عیب است. عیب از ما ست. در موردِ موسوی می‌توان گفت که مثلاً باور یا شاید استراتژیِ او این است که پیروی از قانونِ اساسی در شکلِ مکتوب و تدوین‌شده‌اش، درست در لحظه‌یِ پس از نوشته‌شدن، راه‌حل است. مسیری هست که پیموده شده، اما در پیمودن‌اش دقت و سخت‌گیری از بین رفته و همین باعث شده از جایی که باید به آن می‌رسیدیم دور بمانیم. نمی‌دانیم جایی که باید به آن می‌رسیدیم کجا ست، اما می‌دانیم از کجا شروع کرده ایم. پس بیایید به همان‌جا برگردیم و راه را از اول و این بار با دقت طی کنیم. به همه‌یِ چیزهایی که از سرِ غفلت و عادت ترک‌شان کرده بودیم دوباره دست دراز کنیم. این‌جا شاید با یک رفت‌ـ‌و‌ـ‌برگشتِ سختگیرانه و وسواسی مواجه ایم. یا حساسیتِ کسی که جز از یک طریق راهِ دیگری برایِ انجام دادنِ کارها نمی‌شناسد. بارها شده هنگامی که کاری انجام می‌دهیم و از محصولِ کار راضی نیستیم از نو شروع می‌کنیم. به عقب برمی‌گردیم و دستورالعمل‌ها و قواعد را این بار با وسواسِ بیش‌تری پی می‌گیریم. صبور و سخت‌گیر و کوشا به خود نهیب می‌زنیم که این بار بارِ آخر است و باید از نو، از اول، از جایِ «درست» کار را آغاز کنیم و «درست» پیش برویم. در واقع، در راهِ رسیدن به چیزِ خواستنی، در راهِ طی کردنِ آرمان و محقق کردنِ محصولِ مطلوب، گویی به عقب برگشتن و از نو به جلو آمدن شگردی جاافتاده است. یک حرکت، یک گسست، یک رفت و برگشت، و باز عازم شدن به سمتِ آینده از گذشته، یا از جایی در گذشته که پیش‌تر از آن رد شده ایم. این بازگشتِ دوباره حاویِ نقاطِ اتکا و ارجاعاتِ متفاوت و متعدد است و می‌تواند شکل‌هایِ مختلفی به خود بگیرد. گروه‌هایی که خواستارِ بازگشت اند، هر کدام رویِ موضوعی خاص از آن‌چه به آن ارجاع می‌دهند انگشت می‌گذارند و بر احقاق و پاسداشتِ حقی تأکید دارند که شاید در به‌ترین طرز و حالت‌اش نوشته شده و آن‌جا در قانونِ اساسی، در کتاب، و در امید و آرزویِ نویسندگان به آن‌چه می‌نوشتند نقش بسته است.

این وضعیتی فسادآلود است که خودِ حکومت مردم را به خیابان دعوت کند و حضورشان را به «نمایش» تقلیل بدهد. نوشته شده که مردم می‌توانند هر موقع حرفی داشتند تجمع کنند. نوشته شده که بیانِ عقیده آزاد است، که حاکم قابلِ نقد است، که مصونیت و تقدس دیگر به تاریخ تعلق دارد، دست‌کم تا حدی. اما در عینِ حال، اگر به نسخه‌یِ ویرایش‌شده‌یِ قانونِ اساسی در سالِ 68 نگاه کنیم، نوشته شده که شخصِ حاکم اختیاراتی دارد که ناگزیر آن‌چه می‌کند را در حوزه‌یِ قانون نگه می‌دارد. حاکم می‌تواند بگوید (کما این که می‌گوید) که وضعِ فسادآلودِ موجود قانونی ست و بازگشتِ دوباره به سرآغاز معنایی ندارد. حاکم می‌تواند بگوید این وضعیتِ فاسد «نمایش» نیست. محصولِ چیزی ست که نوشته شده. می‌تواند حتا نگاهِ موسوی را به سمتِ خودش برگرداند. به او یادآور شود که من قانون ام. من واقعیت ام. من مسیری ام که طی شده. من میوه و محصول ام. این که به ذائقه‌یِ شما نمی‌نشینم به این دلیل است که ذائقه‌ی‌تان فاسد شده. این بازگشت‌تان به متنِ اولیه، این اصرار برایِ اجرایِ بدونِ تنازلِ قانونِ اساسی، نه یک رجوعِ معصومانه، بلکه یک استراتژیِ مزورانه برایِ از میدان به در کردنِ من است. برگشتی در کار نیست و در همان حال، آینده از من می‌گذرد.
***
آن‌چه گذشت خیال‌پردازیِ من در بازسازیِ یک وضعیت ست. اما بیرون از خیال‌پردازی‌ها، واقعیت سفت و محکم و برازنده سرِ جا و جلویِ چشم‌هایِ ما قرار گرفته است. یکی از اجزایِ این وضعیت محصور است و راهی به پس و پیش ندارد. نه می‌تواند به عقب برگردد، نه اجازه دارد آن‌چه از گذشته و حال بو می‌کشد و به یاد دارد را برایِ کسی تعریف کند. حاکم او را در خانه‌اش متوقف کرده. زمان ایستاده. حاکم حالا مهم‌ترین تلاش برایِ از نو سر و سامان دادن به اوضاع در چارچوبِ قانونِ اساسی را در جایی بینِ زندان و خانه، بینِ گذشته و آینده، مسکوت گذاشته و این را مسئله‌ای می‌داند که حتا شایسته‌یِ رسیدگیِ قانونی، رسمی، و علنی نیست. کسی که خواهانِ بازگشت به اصالتِ اخلاقیِ نخستین است با مسکوت ماندن به نشانه‌ای بدل شده: نشانه‌ای از فسادِ کلیتی که نمی‌تواند دوستدارش را دوست داشته باشد، و نشانه‌ای از بی‌اعتمادیِ حاکم به آن‌چه مطابق با آن بتواند «نمایش»های شکوهمند و مرسوم‌اش را هم‌چون حقیقتی جوشیده از قلبِ آرمان‌های نخستین جار بزند. چون آن که از آرمان‌هایِ نخستین دم زد و با شکستنِ رسم و نمایش هم‌دست شد مدتی ست صدا و نوشته‌ای ندارد.

- اشاره: این یادداشتِ زنو (+) و کامنت‌هایِ زیرش را می‌شود چندین بار خواند و با حال و هوای‌اش چندین متن نوشت.
-مرتبط: آرمان، وسواس، و سوژه‌ی رابطه‌ی آینه‌‌ای

۱۳۹۳/۵/۶ ه‍.ش.

مراقبت

در همه‌یِ آموزه‌هایِ معنوی، مراقبت ارزشمندترین کاری ست که جهانِ پیرامون و زندگیِ روزمره‌ی‌مان را معنی‌دار می‌کند: مراقبت از چیزها، آدم‌ها، یا در واقع، مراقبت از خانواده، شغل، همکار، هم‌صنفی، حیوانات و اشیاء. معلوم نیست کدام‌یک بر آن دیگری اولویت دارد. مسئله‌یِ انسانِ مراقب، مسئله‌یِ مواجهه با تداخلی ست که رده‌بندیِ مراقبت‌ها پیشِ پای‌اش می‌گذارد. اجزایِ این رده‌بندی گاه همدیگر را نقض می‌کنند، مثلِ زمانی که برایِ خاطرِ دوست مجبور می‌شوی مقابلِ خانواده قرار بگیری. هماهنگی مسئله‌یِ کسی ست که به مراقبت رو آورده. این به ما می‌گوید که مراقبت در درونِ خود واجدِ نوعی انفراد و تباهی ست. برایِ نمونه، آدمی که هرچه دارد را می‌گذارد و با ترکِ چیزها به سویِ حزب، کشور، دین، محبوب، یا آینده‌اش گام برمی‌دارد، چیزِ معنی‌داری را با خود حمل می‌کند که می‌خواهد مراقب‌اش باشد؛ معنایِ زندگی‌اش را به مشت گرفته و پشتِ سرش چیزهایی را جا می‌گذارد که سربار اند و از نظرِ او ارزشِ مراقبت شدن ندارند یا در سلسله‌مراتبِ هماهنگی و تداخل، مزاحم و کم‌اهمیت اند. آن‌چه مراقب‌اش هستیم باید ارزشمند باشد، اما آن‌چه پشتِ سر می‌گذاریم و از سرِ خود باز می‌کنیم در هر مرحله به ما یادآور می‌شود که روزی بوده که از چیزهایی که نگهداری‌شان را به گردن گرفته بودیم رو برگردانده ایم. آزرده ایم از این که دوامِ کمی در برخی چیزها می‌آوریم.

در نمونه‌های داستانی شخصیتِ قدیس به فکرِ دیگران است و از آن‌ها مراقبت می‌کند. یکی از سریال‌هایِ دورانِ بچگی این درس را به ما می‌داد که کسی که به یک نفر خیانت کرده تا اعتمادِ فردِ دیگری را جلب کند، خیلی زود به آن فردِ دیگر هم خیانت می‌کند. کسی که به اربابِ قدیمی‌اش خیانت می‌کند روزی اربابِ جدیدش را نیز جا خواهد گذاشت. چنین فردی می‌خواهد تا از خودش مراقبت کند، پس نمی‌تواند قدیس باشد. در داستان‌ها، کسی که قدیس نیست فراموش می‌کند که مهر و عطوفت، توجه و هم‌فکری و چیزهایی شبیهِ این، تنها در موقعیت‌هایی به چشم می‌خورند که فرد در آن موقعیت‌ها قصد دارد تا مواجهه با بی‌معناییِ کلِ زندگی را به تأخیر بیاندازد. محبت به یک سگ، به یک گل، به فرزندی علیل، به رهگذری نابینا، به پدر، به مادر، و تقریباً همه‌یِ اقسامِ عشقِ والایش‌یافته‌یِ ذوب در دیگری، و همه‌یِ شکل‌هایِ دیگرخواهی و جمع‌دوستی، همه و همه شکل‌هایِ معتبر و پُرقدرتی از معنی‌دار کردنِ زندگی اند و راهنمایِ این اصلِ مداومِ زندگیِ بشری که معنایِ زندگی را در زندگیِ دیگران می‌شود جست‌وجو کرد. زندگی، زمانی که بخواهد صرفاً معطوف به خودش باشد، چیزی تحمل‌نکردنی و گناه‌آلود است. نظم و کردارِ مداومِ به چیزِ دیگر مشغول بودن معنویت‌بخش است. نظمِ معطوفِ به چیزِ بیرونی معنویت‌بخش است. برایِ زنده بودن، به سودِ چیزی بودن بیش‌تر از به سودِ خود بودن می‌ارزد. انسانِ فرزانه از غایت باخبر است. غایت خودِ او ست. غایت هیچ است. فرد هیچ است. انسانِ فرزانه از سرِ غریزه و فرزانگی از خود غافل می‌شود. هر استدلال زمانی درست و معنی‌دار است که استدلال به سودِ غیر باشد. من زمانی معنی‌دار ام که به سودِ غیر باشم. استدلال زمانی به سودِ من است که من طرفِ غیر باشم.

۱۳۹۳/۳/۱۶ ه‍.ش.

واقع‌بینی

چیزی از واقع‌بینی در علومِ انسانی/سیاسی و کلاً آن نوعی از کلام که می‌خواهد خود را علمی و بی‌طرف جلوه بدهد هست که وانمود می‌کند لحن و مشروعیتِ خود را از ماکیاولی گرفته است. ماکیاولی گفتارِ اخلاقی درباره‌یِ سیاست را کنار گذاشت و پاپ و فرزندِ حرام‌زاده‌اش را هم‌چون قدرت‌هایی واقعی که می‌توان با آن‌ها هم‌دست شد به جا آورد. و خب، کسانی هستند که گمان می‌کنند هر نوعی از هم‌دستی با حرام‌زاده‌ها همان واقع‌بینی ست.
یکی از منابعِ بی‌پایان لذتِ مواجهه با آثارِ هنری این است که در هر حرکت و هر لحظه، به چشمِ خود می‌بینیم که خالقِ آن اثر خطر کرده و چیزی را بیان کرده که با شجاعت، تردید، و کمی کله‌شقی احتمال داده ما آن را می‌فهمیم. و اگر که بتوانیم آن چیز را بفهمیم، اگر که بتوانیم ذره‌ـ‌ذره ظرافت‌ها و ابتکارات‌اش را هضم کنیم، با هر حرکت و با هر فهم، از شجاعت و تردیدِ کسی که آن را بیان کرده کِیفِ کوچکی در خود حس می‌کنیم و برایندِ این کِیف‌ها که شکلِ فهم به خود می‌گیرند را در قالبِ چیزِ زیبا به جا می‌آوریم. وقتی با یک تصویر، با یک قطعه شعر، با جمله و تعبیری نغز، یا با هر چیزِ دو‌ـ‌پهلو و مبهم که به معناها آرایش و جلوه‌ی دیگری داده و چیزِ اضافه‌ای در خود دارد مواجه می‌شویم، و می‌توانیم نشانه‌هایِ پشتِ چیزها که با هوشیاری در آن‌جا تعبیه شده را بخوانیم، حیرت می‌کنیم از این که کسی جسارت ورزیده تا چیزی بگوید که معنا و ظرافتی نهفته در خود دارد و این را جوری گفته که ما آن را فهمیده ایم. از این که کسی حس کرده که ما می‌توانیم بیش از آن چیزی که می‌فهمیم بفهمیم، از این که بلد بوده به موازات فهم‌مان، به ما چیزی بیش از آن‌چه می‌فهمیم بفهماند، از این که آرایشِ کلمات را جوری چیده که تازگی دارد، و در این چیدمانِ تازه در نظرِ ما کامیاب بوده، متعجب می‌شویم و از این تعجب لذت می‌بریم و از او که چنین گشایشی را در سلسله‌یِ واژه‌هایِ ما ایجاد کرده ستایش‌هایی می‌کنیم، کوچک یا بزرگ. و به‌ترین ستایش‌گر کسی ست که می‌خواهد آن‌چه ستایش کرده را کنار بزند و بالاتر برود، چه بتواند، چه نتواند.

۱۳۹۲/۵/۲۰ ه‍.ش.

ضربه

به‌ترین راه برایِ از کوره به در بردنِ فردِ قدرتمند این است که با لطافت، خونسردی، ادب، و متانتِ بسیار، طوری که انگار حرفِ خیلی درست، خیلی واضح، و خیلی معمولی و عوامانه‌ای می‌زنید، به سمع و نظرِ او برسانید که کلاً دچارِ بدفهمی و اشتباه است، و اگر کسی رویِ حرف‌اش حرفی نمی‌زند به این خاطر است که از او می‌ترسند و در واقع، او موجودی ترسیدنی ست، و نه کسی قابلِ احترام. البته فرمولِ معروفی ست: «خطرناک بودنِ قدرتمند را به رخ‌اش بکشید و این را در برابرِ محترم بودن‌اش قرار دهید». انسان‌ها عموماً مایل اند که بر جان‌ها حکومت کنند. اصولاً حکومتِ بر جان شکلِ ایده‌آلِ هر نوع حکمرانی ست. قدرت در ذاتِ خود به این تمایل دارد که این طور وانمود کند که او را دوست دارند و محترم می‌شمارند و این او ست که به جایگاه‌ها و مقام‌ها شأن و منزلت می‌دهد. در موقعیت‌هایِ واقعی، معمولاً زور و نیرویِ عینیِ قدرتمند با خواستنی و محترم بودن‌اش مخلوط می‌شود و نوعی ابهام کلِ ماجرا را فرامی‌گیرد و تفکیک کردن‌شان به شکلِ نشان‌دادنی و عینی به کاری ناممکن و دلبخواهی بدل می‌شود. بسته به موقعیت و جایگاه، با این ابهام دو جور برخورد می‌کنند. (1.) حامیانِ موضعِ قدرت سویه‌یِ زورمندانه‌یِ ماجرا را ندید می‌گیرند و قدرتمند را هم‌چون فردی تماماً مطلوب و محترم جا می‌زنند. خودِ قدرتمند سعی در جا انداختنِ این طرزِ تلقی دارد. اگر رک و روراست و با لکنت به او بگویید که از او می‌ترسید، شاید حتا از جای‌اش بلند شود و به سمتِ شما بیاید و با لبخند و تکان دادنِ دست بخواهد حالی‌تان کند که در اشتباه اید و آن‌چه در برابرِ او دیگران را به لکنت می‌اندازد نه ترس، که وجد و شور و شوقی عظیم است که بر قلب‌ها جاری ست و از آن‌جا ست که اثرات‌اش به زبان‌ها سرازیر می‌شود. (2.) و چنان که پیدا ست، مخالفانِ موضعِ قدرت، استراتژی‌شان را این طور می‌چینند که سویه‌یِ محترمِ ماجرا را نادیده بگیرند و به عنوانِ نوعی شیوه‌یِ مبارزه، که کم‌کم در طیِ زمان بُعد و عمق پیدا می‌کند، قدرتمند را شبیهِ کسی به جا بیاورند که توده‌ای ست احاطه‌شده توسطِ سلاح‌ها و ابزارآلاتِ بی‌مغز و خطرناک که باید از او فاصله گرفت، نه این که او از ما فاصله گرفته باشد. این که فاعلِ این فاصله گرفتن کیست، چیزی ست که بینِ هواداران و مخالفان بحث‌هایِ ناتمام و داغ به راه می‌اندازد. و این‌ها البته جدا ست از این واقعیت که سرشتی ملکوتی در ترس هست که گردِ احترام رویِ چیزهایِ ترسناک می‌پاشد و در مقابل، نوعی از احترام هست که با ابهام و سکوت و رمز و راز خود را تقویت می‌کند و درونِ تهیِ خود را می‌پوشاند.

باید مراقب بود که هرگز نباید به قدرتمندی ستمگر و زورگو دشنام داد و اصولاً، هرگز نباید به سویه‌هایِ آزاردهنده و تعدی‌گرِ قدرتِ او اشاره‌ای خشن و پرخاشگرانه کرد. فحش چیزی نیست که قدرتمند را از میدان به در کند و چهره‌یِ واقعی‌اش را به نمایش بگذارد. چون اگر قدرتمند عاقل باشد، در برابرِ فحش آن وجهه‌یِ بلندنظر و حکیمانه‌اش بیدار می‌شود و نمایشی از صبر و مدارا به رویِ صحنه می‌برد. چرا؟ چون با به رویِ صحنه بردنِ نمایشِ صبر و بزرگواری مجالِ این را پیدا می‌کند که برایِ تماشاچی‌ها این را اثبات کند که جایگاهِ رفیع و محترم‌اش حتا با تند و تیزترین حملات هم آسیب نخواهد دید و او آن ذاتِ محترم و عزیزی ست که هیچ پرخاشی مکدرش نمی‌کند. البته می‌دانیم که ناسزا تند و تیزترین حمله نیست، اما درشتی و هیجان‌اش مستعدِ این هست که آن را به جایِ تند و تیزترین حمله به خوردِ تماشاچی بدهند. این گونه می‌شود تا حدی فهمید که چرا هتاک‌ترین مخالفِ قدرتمندِ عاقل حاشیه‌یِ امن‌تری دارد نسبت به دقیق‌ترین و منصف‌ترین منتقد. اگر قدرتمند غیرعاقلانه عمل کند و در برابرِ ناسزا دست به قلع و قمع بزند، چیزی را نشان داده که برایِ قدرت‌اش سمِ مهلک است. سمِ مهلکِ قدرت عریانی ست. زور را هرگز نباید به شکلِ آشکار به کار برد. زور همیشه باید آشکارسازِ پرخاش‌هایِ بقیه باشد، اما خودش هرگز آشکار نشود. برگِ برنده‌یِ زور همیشه در این است که بتواند نبودنِ خود را یادآوری کند. زورِ آشکار ممکن است که پیروزی‌هایِ چشمگیری به دست بیاورد، اما کم‌دوام است و آسیب‌پذیر. زور با پوشیده و پوشیده‌تر بودن دوام‌اش را تضمین می‌کند. وقتی می‌شود یک صدایِ مخالف را بدون سر خر خفه کرد و ماجرا را مرگِ طبیعی نامید، چرا کار به بی‌احتیاطی بکشد؟

به شکلِ خلاصه، گروه‌هایِ مخالف می‌توانند و به‌تر است که از استراتژیِ آشکارسازی و به خشم آوردن بهره ببرند. اصولِ کلیِ این استراتژی این‌ها ست: (1.) اگر دردتان آمده و به هر حال مایل اید تکانی بخورید و اعتراضی بکنید، هرگز عصبانی نشوید. حرف‌های‌تان را در نقدِ قدرتمند جوری بزنید که انگار حرفی عادی و موردِ قبولِ همه است. (2.) مخاطبی فرضی انتخاب کنید و با او حرف بزنید. هرگز مستقیم به سمتِ شکمِ قدرتمند یورش‌هایِ مؤدبانه و صریح نبرید. (3.) یک جورِ خوبی این را همواره گوشزد کنید که این شما اید که به خاطرِ حفظِ سلامتی‌تان از فردِ قدرتمند فاصله گرفته‌اید و نباید این مسافت را با نوعی جداییِ از سرِ احترام یکی گرفت. (4.) از واقعیت‌هایِ مشخص حرف بزنید. عدد و رقم بیاورید. تناقض‌ها را نشان بدهید. اما درگیرِ پاسخ دادن به شبهات نشوید. ماجرا را جدی بگیرید، اما به حوزه‌یِ علمیه، به مکانِ دور کردنِ دستِ بدطینتان و بدخواهان، تبدیل نشوید. (5.) با این قبیل کارها احتمالِ این که زندان بروید و شکنجه و تهدید بشوید هست، اما احتمالِ مرگ کم است (مگر این که پایِ عناصرِ خودسر در میان باشد، که البته گزینه‌یِ خیلی بادوامی نیست، چون وجودِ مداومِ عناصرِ خودسر نیز برایِ قدرتِ قدرتمند مضر است. به هر حال، ظهورِ گاه‌به‌گاه‌شان را نباید فراموش کرد). اما در حاشیه، به گردن آویختنِ این ورد هم بد نیست که: اصولاً انسان، در جذاب‌ترین شکل‌اش، از جایی شروع به خودنمایی می‌کند که مرگ، باخت، نیستی، و مواردی از این قبیل را آسان می‌گیرد، تا عزیزتر زندگی کند.

۱۳۹۲/۵/۷ ه‍.ش.

لحنِ چیزها

به حال و هوایِ این روزهام فکر می‌کنم و هر چیزی به نکته‌ای مهم برایِ ورز دادن تبدیل می‌شود. رویِ پشت‌بام که می‌روم برایِ سیگار، وسوسه‌یِ این را دارم که به خانه‌هایِ اطراف و پنجره‌هاشان نگاه کنم. منظره‌هایِ جذاب از برهنگی و رو هم رفتنِ آدم‌ها دیده‌ام و خطراتِ زیادی را از سر گذرانده‌ام. با سرک کشیدن‌هایِ دزدکی، انتظارِ مداومِ مواجه شدن با قتل، خیانت، رازهایِ مگو، و جذابیت‌هایِ پنهانِ دفن‌شده پشتِ دیوارها، هر حرکتی درونِ خانه را تماشایی و پیش‌بینی‌ناپذیر می‌کند. ولی سوایِ همه‌یِ ماجراجویی‌هایِ لذیذی که یا تجربه‌اش را داریم، یا از طریقِ فیلم‌ها و کتاب‌ها با آن‌ها آشنا ایم، یک جور افسردگی و ملال در دیدنِ تویِ خانه‌یِ آدم‌ها هست که به آدم می‌چسبد و سخت خودش را رها می‌کند. مثلاً وقتی می‌بینی یک زن تازه از حمام درآمده و دارد موهای‌اش را شانه می‌زند، دل‌ات می‌خواهد نگاه‌اش کنی. گاهی می‌شود که مدت‌ها ست خیره شدی به یک منظره که بدونِ توجه به تو دارد پیش می‌رود و از دیدن‌اش همین طور خالی و خالی‌تر می‌شوی. این خالی شدن جوری ست که انگار پشتِ این قوطی‌هایی که به عنوانِ خانه توش پناه برده‌اند چیزی برایِ نگاه کردن نیست، یا چیزهایی هست آن قدر عادی که تو در آن نقشی نداری و همین قضیه بی‌ربطیِ تو به کارِ جهان را به رخ‌ات می‌کشد. زنِ زیبایی را می‌بینی که گریه می‌کند و چیزی از تو آنجا نیست. همان زن را شب می‌بینی که دارد با همسرش حرف می‌زند، غذا می‌خورد، تلویزیون می‌بیند، دعوا می‌کند، و در هیچ کدام از این لحظات سهمی نداری. واقعاً به یک دانایِ بی‌خاصیت تبدیل می‌شوی که نمی‌داند با چیزهایی که می‌بیند و می‌شنود چه کار کند. سرت از تصاویر و کلمه‌هایی پُر می‌شود که یا فقدان‌هایِ خودت را به روت می آورند، یا درد و رنجِ دیگران را به شیوه‌ای بی‌ربط به تو مرتبط می‌کنند.

به این چیزها که فکر می‌کردم به ذهن‌ام رسید که روانِ آدم جوری ست که وقتی با چیزی مواجه می‌شود، یا مقابلِ آرایشی از اشیاء و آدم‌ها قرار می‌گیرد، لحنِ چیزها را به خودش می‌گیرد. فوکو جایی گفته که ما از زرد شدن و افتادنِ برگ‌ها، چاقوهایی که ضربدری رویِ دیوار قرار گرفته‌اند، ماه، باران، و هر چیزی که دور و برمان باشد، توقع داریم با ما حرف بزند و نشانه و پیامی را به ما منتقل کند. جهان را در حالِ حرف زدن با خودمان می‌بینیم. مکرر شنیده و خوانده‌ایم که آدم‌ها با دیدنِ ماهِ پُرنور یادِ محبوب‌شان افتاده‌اند. ماه همیشه از جانبِ محبوب، یا چیزهایِ نزدیک به او، سخن گفته. نیمه‌یِ شب، در کنجِ خلوتِ قطعه‌ای سرسبز در کنارِ بزرگراه، با دیدنِ صندلیِ خالی و فضایِ بکر و وسیع و کم‌نورِ جاافتاده از حرکت و نگاهِ آدم‌ها، چیزها به من می‌گویند که تو آرام و پذیرا آن گوشه نشسته‌ای و من را به کنارِ خود نشستن دعوت می‌کنی. این که چیزها چطور با ما حرف بزنند و چه لحنی به خودشان بگیرند، احتمالاً به این ربط دارد که چه ردّی را در واقعیت، یا در اثرِ هم‌نشینیِ کتاب‌ها و فیلم‌ها و تصاویر رویِ روان‌مان ثبت کرده باشند. عادت و تربیت و انتظار است که لحنِ چیزها را در قبالِ ما تعیین می‌کند.

احتمالاً بعضی وقت‌ها فرزانگی در این باشد که آدم، بعد از تجربه‌یِ فراز و فرودهایِ زندگی، به تصویری از خودش برسد که مهم‌ترین ویژگی‌اش تنهایی ست و این که او این تنهایی را پذیرفته. جهان خوشحال و شاد باشد، او تنها ست. جهان غمگین و دل‌مرده باشد، او تنها ست. واقعی‌ترین تصویر این است که جهان به حدِ معقولی شاد و به حدِ معقولی غمگین باشد، و او باز تنها باشد. در آن تصویر، فرد به حالتِ پذیرشی رسیده که می‌تواند آرام و مداوم، و تا جایی که البته مجال دارد، کاری که دوست دارد را انجام بدهد و در عینِ حال دلتنگ، خوشحال، قانع، دوست، مبارز، و بالاتر از همه‌یِ این‌ها، دانا به این وضعیت باشد که تنها ست. آن موقع، در معرضِ لحنِ ویران‌گرِ جهان قرار گرفتن و فهمِ این که چیزهایِ بسیاری هست که از دست و توانِ آدم بیرون رفته، نمی‌تواند به شکلِ رُمانتیک منهدم‌اش کند. باید هر لحظه به خودش و تنهایی‌اش نگاه کند. آن‌جا ست که انگار به آن روشِ درستی که خوب و فرزانه‌وار است به وسوسه‌یِ کلمه‌هایی که از سمتِ جهان می‌شنود تن می‌دهد، نه آن جور که در همان لحظه‌یِ اول به نظر می‌رسد. در لحظه‌یِ اول، ماه همان محبوب است و هر برگی که می‌افتد و هر بارانی که می‌بارد، پیغام‌رسانِ رازی در جهان است که دلتنگ و فشرده‌ات می‌کند. اما فرزانه سعی می‌کند تا با به یاد آوردنِ تنهایی‌اش و واقعیتِ صامت و تکرارشونده‌یِ هستی، نخستین لحنی که از جهان می‌شوند را پس بزند و لحنِ خاصِ خودش را به اطراف بدهد. او انگار می‌داند که نباید اسیر و فریفته‌یِ این لحنِ اول بشود. خواب‌هایی که می‌بینیم با همین لحنِ اول است که روان‌مان را به ما نشان می‌دهند. در واقع، اولین واکنشِ روان متأثر از لحنِ اول است. بعید نیست اگر فکر کنیم که این اولین واکنش را احتمالاً خیلی وقت‌ها با تربیت و عادت به خوردمان داده‌اند. از این‌جا ست که می‌شود مثلاً گفت که هندی‌ها اولین لحنی که در مواجهه با جهان می‌شنوند یک چیز است و لحنِ اولِ آمریکایی‌ها چیزِ دیگر. اما به هر حال، آن چیزی که می‌تواند به آدم‌ها روشنایی بدهد نخستین چیزی نیست که از جهان می‌شنوند. آدم وقتی بتواند به پشتِ نخستین لحنی که از جهان به گوش‌اش می‌خورد برود، روشن‌تر و فرزانه‌تر است.

۱۳۹۲/۵/۵ ه‍.ش.

تشکلِ سیاسی

بهمنِ احمدیِ امویی گزارشی نوشته از داخلِ زندان که از چند نظر جالب و تازه است. این گزارش را می‌توان مثلِ یک تحلیلِ مشخص مطالعه کرد، تحلیلی از چشم‌اندازِ آدمی که محیط و شرایطِ اطراف‌اش را می‌بیند و سعی دارد نسبت به آن آگاهیِ معین و انتقال‌پذیر تولید کند. من حرف‌اش را در سه محورِ اصلی خلاصه می‌کنم:

1. بر اساسِ مشی و عملکرد، زندانیانِ عقیدتی و سیاسی دو دسته اند: [الف.] کسانی که موافقِ اقدامِ خشونت‌آمیز و مسلحانه اند و [ب.] کسانی که گرایشِ اصلاحی و مدنی دارند.
2. کلِ زندانیانِ سیاسی و عقیدتی (که گویا به تقریب، تعدادشان حدودِ هزار نفر است) را می‌توان در 9 دسته‌یِ مختلف جا داد (به نظرم دسته‌بندی‌اش می‌توانست شکلِ تفکیک‌شده‌تری داشته باشد. مثلاً دسته‌یِ چهارم، که مترقی‌ترین گروهِ زندانی اند، شاید صرفاً در این ویژگی شریک باشند که مدرن‌تر اند و قائل به نزاعِ حقوقی، مطبوعاتی، و مدنی).
3. باید کلیتِ این گروهِ زندانی را در نظر گرفت و برایِ آزادی و بهبودِ شرایطِ همه‌ی‌شان تلاش کرد، و صرفاً بر اهمیتِ یک گروه یا جناحِ خاص تأکید نکرد.
***
امویی می‌گوید که کلِ این تعداد را تحتِ عنوانِ جرائمِ امنیتی زندانی کرده‌اند، و به سیاسی و عقیدتی بودنِ اتهام‌شان اشاره‌ای نشده است. یک نتیجه‌گیریِ آشنا، تکرارپذیر، و همیشگی این است: گروه‌هایی در ایران هستند که به هر دلیل، حولِ اعتقاد و مرامی واحد دورِ هم جمع شده‌اند، اما فعالیت‌ها و اقدامات‌شان از نظرِ جمهوریِ اسلامی به عنوانِ جرمِ بر‌هم‌زننده‌یِ امنیت تلقی شده، بدونِ در نظر گرفتنِ این که این گروه‌ها موافق با اقدامِ خشونت‌آمیز هستند یا نه، یا به این قبیل اَعمال دست زده‌اند یانه. هیچ کدام از این‌ها برایِ حاکمیت فرقی نمی‌کند. صورتِ خلاصه‌یِ این مسئله این است: متشکل شدنِ مؤثر حولِ عقیده‌ای که جناحِ رسمی با آن موافق نیست، جرمی امنیتی ست، فارغ از این که محتوایِ این تشکل چه باشد. این از عقب‌ماندگی‌هایِ یک رژیمِ سیاسی ست که نتواند بینِ حوزه‌هایِ امنیتی، عقیدتی، و سیاسی تفکیک قائل بشود، یا نتواند افکارِ عمومی را نسبت به متمایز بودنِ عملکردش در این حوزه‌ها قانع کند. در واقع، مشکلِ بنیادی در سیاستِ ایران ناتوانی در سازماندهی به نیروهایِ اجتماعی تحتِ عناوینِ رسمی ست، و شکلِ سیاسیِ حاکم (در قالبِ توازنی از نهادهایِ انتخابی و اقتدارگرا) نمی‌تواند به این نقیصه سر و سامان بدهد. اگر بشود مسئله را این طور صورت‌بندی کرد، باید بگوییم که کلِ تاریخِ مبارزاتِ چند دهه‌یِ اخیر، در درجه‌یِ اول، متوجهِ این ناتوانیِ بنیادیِ سیاسی ست که می‌بایست روزی مرتفع شود. سؤال این است که چگونه؟

بافتِ قانونی/واقعیِ سیاستِ ایران اجازه‌یِ فعالیتِ تشکیلاتیِ منسجم و نظام‌مند را به گروه‌هایِ رقیب نمی‌دهد. نزدیکیِ یک گروه به هسته‌هایِ فراقانونیِ قانونِ رسمی این امکان را به آن‌ها می‌دهد که رقبا را درگیرِ فرایندی فرسایشی کنند، و یا حتا آن‌ها را به طورِ رسمی از عرصه‌یِ حیاتِ سیاسی کنار بگذارند. اقدامِ انقلابی، به دلایلِ تاریخی و بین‌المللی، هنوز میانِ گروه‌ها و جریان‌هایِ سیاسی به تکیه‌گاهی مستدل و مشخص تبدیل نشده. متحد شدن حولِ برنامه‌یِ صریحِ انقلابی با دو مشکل مواجه است: [1.] هر نوع گسستِ سیاسی به شدت تحت‌الشعاعِ جناح‌بندی‌‌هایِ بین‌المللی قرار می‌گیرد و آن را از شکلِ کنترل‌شده و فراگیرش خارج می‌کند؛ [2.] در داخل، با رژیمی سر و کار داریم که در مواجهه با هر نوع تعبیرِ ضمنی (چه برسد به تعبیرِ صریح) ِ انقلابی، آن خلق و خویِ حریصِ سرکوب‌گرانه‌اش را نشان می‌دهد. نقطه‌یِ قوتِ عاملانِ این رژیم جا انداختنِ این تصورِ سرکوب‌گر از خود است و در عینِ حال، اتحادِ نیم‌بند، اما مؤثرشان، حولِ هسته‌ای قانونی/فراقانونی برگ برنده‌یِ دیگری ست. به بیانِ به‌تر، نبردی جریان دارد که یک طرفِ آن، متشکل یا تا حدی سازمان‌یافته است، اما طرفِ مقابل هیچ امید یا حتا تمایلی به حفظ و تداومِ تشکیلات‌اش به شکلِ رسمی ندارد، چون در همان بدوِ امر خفه می‌شود. جناحِ حاکم حولِ «دستور» و «امر» سازمان یافته‌اند و این نقطه‌یِ قوت‌شان است. اما این نقطه‌یِ قوت، مستعدِ آن است که به نقطه‌ضعف هم تبدیل بشود؛ برایِ مثال، زمانی که بحثِ جانشینیِ نهادهایِ صادرکننده‌یِ دستور پیش بیاید، یا زمانی که بخواهند در نبودِ هر نوع صدایِ رسمیِ مخالفِ داخلی، به تنهایی بارِ همه‌یِ مسئولیت‌ها را بر عهده بگیرند (نظیرِ آن چیزی که با احمدی‌نژاد شاهدش بودیم: افتِ شدیدِ مشروعیت و در آستانه‌یِ نومیدی یا انفجارِ اجتماعی‌ـ‌اقتصادی قرار گرفتن).

فکرِ اصلی و گرداننده در آن تشکلِ خاصی که به جناحِ «اصلاح‌طلبان» مصطلح است، و چهره‌هایِ رسانه‌ای مشخصی نظیرِ خاتمی دارد، تا کنون تنها حولِ این چرخیده که با بهره‌گیری از اهرمِ مشروعیت و رأی و نظرِ گروه‌هایِ هوادار، به آرایشی خفیف از موازنه‌یِ قوا دست پیدا کند. این طرزِ فکر برایِ مقابله با سویه‌هایِ مبتنی بر سرکوب و حذف به بهانه‌هایِ امنیتی، هیچ برنامه و یا حتا اراده‌ای ندارد، جز اندرزِ مشفقانه. گمان‌ام برایِ پُررنگ کردنِ تقابل میانِ یک طرزِ فکرِ مسلح و غیرمسلح، بد نباشد که دوباره به موسوی اشاره کنیم، او که تنها نماینده‌یِ آن شکلِ مؤثری از مبارزه بود که بازی را در بیرون از صندوقِ رأی دنبال کرد و از این جهت، الگو و راه‌بازکنِ یک چشم‌اندازِ تازه است.

در این بین، دیدگاهِ بهمنِ احمدیِ امویی و تأکیدش بر این که «بسیاری از زندانیانِ سیاسی به این امید اند که [حسنِ روحانی] آزادیِ زندانیانِ جنبشِ سبز را در اولویت قرار ندهد» از این نظر مهم است که یک گروه، که به نظر از همه پُرصداتر می‌رسد، عامدانه پا پس می‌کشد تا با همه‌یِ گروه‌هایِ دیگر در آن‌چه باید ساخته شود سهیم شود. در این‌جا حس و شعوری به چشم می‌خورد که به فکرِ زندگی کردنِ مؤثرِ آینده است، نه رتق و فتق کردنِ دم‌دستیِ امروز. شعوری که آرامش‌اش را در حرکتِ منسجم، جانبدارانه، و مؤثر از دست نمی‌دهد و نه به خودِ بیرون آمدن، که به فردایِ بیرون آمدن از زندان فکر می‌کند.

۱۳۹۲/۵/۲ ه‍.ش.

آدم‌هایِ عادی

شبکه سه تلویزیون یه برنامه نشون می‌ده، قبل از افطار، به اسمِ «ماهِ عسل» که توش آدم‌هایِ «عجیب» می‌آن حرف می‌زنن. گفتنِ این که این آدم‌ها عجیب ان شاید حقِ مطلب رو در موردشون ادا نکنه. این آدم‌ها در واقع یه جنبه‌یِ خیلی عادی دارن که به یه «فضیلت» ِ اجتماعی گره خورده و با سهل‌انگاری، کلِ هدفِ برنامه رو می‌شه تو این خلاصه کرد که می‌خواد این فضیلتِ اجتماعی رو تو این ماهِ چرخ زدنِ فضایل و خوبی‌ها، از طریقِ این آدم‌هایِ عادی به شیوه‌ای امروزی‌تر به یادِ بقیه بیاره. اما چون این فضیلت‌ها کمیاب اه، این آدم‌هایِ عادی هم، بسته به مورد، به آدم‌هایِ عجیب تبدیل می‌شن. برایِ این که عجیب بودنِ این آدم‌ها رو باز بشه بیش‌تر برسونم، این رو بگم که تو بافتِ کلیِ برنامه‌هایِ صدا و سیما هم با این برنامه شبیهِ یه برنامه‌یِ خاص برخورد می‌شه. برنامه‌اش خاص اه چون کسایی رو به صحبت کردن دعوت می‌کنن که عادی ان اما موردی عجیب یا کم‌تواتر تو زندگی‌شون رخ داده. اگه برنامه رو دیده باشید فهمِ قضیه شاید راحت‌تر باشه، اما برایِ مثال، فرزندِ معلول رو می‌آره همراه با پدر و مادری فداکار که زندگی‌شون رو با امید و مهربانیِ خالص صرفِ مراقبت از این فرزند کردن. آدم‌هایی با بیماریِ نادر می‌آره و این‌ها از زندگیِ صبورانه و عادی‌شون حرف می‌زنن. یه بار یه خانواده رو آورده بودن که همین چند هفته پیش، بچه‌شون رو گروگان گرفته بودن و اون خانواده از ماجرایِ سخت‌شون و ختمِ به خیر شدنِ ماجرا و توکل‌شون به خدا و نماز و آیت الکرسی و این چیزها حرف می‌زدن. همین امروز ژانرِ برنامه این بود که با آدم‌هایی حرف بزنه که یه چیزِ خیلی قیمتی پیدا کردن و شیطان نتونسته گول‌شون بزنه، در برابرِ وسوسه مقاومت کردن، وجدان به خرج دادن، انسانیت رو سرفراز کردن، و گمشده رو به صاحب‌اش برگردوندن.

برنامه‌اش به نظرِ من مفت گرون اه، یه توده‌یِ داغ و بدبو اه از حقارت، تظاهر، ریاکاری و چیزهایی از این قبیل که با دیدنِ تلویزیونِ ایران حتماً باهاش آشنا اید. یا این طوری بگیم: اون ظاهرسازی و سرپوش گذاشتنی که ایدئولوژیِ رسمیِ هوادارش اه، با معمولی بودنِ قهرمانانه‌یِ یه سری واقعه و یه سری آدمِ واقعی اما بی‌ربط گره خورده. چیزی که این وسط برایِ من جالب اه این اه که در تقابل با این سبکِ روایت، سعی کنم بفهمم حرف زدن و به حرف آوردنِ آدم‌هایِ عادی که تو وضعیتِ بغرنجی زندگی می‌کنن، یا وضعیتِ سختی رو از سر گذروندن، چه شکلِ درست و جالبی می‌تونه داشته باشه.

تو اولین قدم، برایِ شناساییِ روایت‌هایی از زندگیِ آدم‌هایِ معمولی که شکلِ درست و جالبی می‌تونن داشته باشن، چیزهایی به ذهن‌ام می‌رسه که اگه بخوام اسمی روشون بذارم می‌شه «کلیشه‌هایِ روایتِ مدرن». مثلِ کلیشه‌هایِ فیلم‌هایِ اصغر فرهادی، که می‌شه ازشون خوش‌ات بیاد و از کلِ فیلم لذت ببری؛ برایِ مثال، وجودِ تناقض تو آدم‌ها، گناهکار بودن‌شون، ناآگاهی‌شون از انگیزه‌هاشون، میل و کشش‌شون به اعتراف کردن برایِ برداشتنِ بارِ حقیقت از رو دوش‌شون، متعهد بودن‌شون به خود، جدال‌شون با دروغ‌هایی که ساختن و احاطه‌شون کرده و خیلی چیزهایِ دیگه شبیهِ این. اما یه جایی می‌رسه که مشکوک می‌شی به این که تو از یه جورِ خاصی خوش‌ات می‌آد که یکی که این جورِ خاص رو یاد بگیره می‌تونه تو رو وادار به خوش اومدن بکنه. این که همه‌چی تبدیل شه به یک جور محرک و پاسخ. این که همه‌چی داره نه واسه تو، که واسه یه مشت مغزِ شبیهِ به هم، که مثلِ هم تحریک می‌شن روایت می‌شه، و کلِ این ماجرا می‌تونه تو دست‌هایِ کارگردانی باشه که استادانه از طریق فراخوندنِ مجموعه‌ای از عناصرِ مرتبط به هم، تو رو به لذتِ بصری و روایی وادار می‌کنه. دست‌کم بخشی از جذابیتِ فرهادی تو این اه که داره به شکلِ کاملاً حساب‌شده اون ریزه‌کاری‌هایی رو به آدم‌هایِ داستان می‌ده که ما وجودِ اون‌ها رو واقعی می‌دونیم و تصدیق می‌کنیم.

اگه کارگردانی باشه که از «کلیشه‌هایِ مدرن» به شکلِ استادانه‌ای استفاده کنه، من به عنوانِ یه مغزِ تربیت‌شده‌، احتمالاً خوش‌ام می‌آد، چون داره به من اون باجی رو می‌ده که از یه روایت انتظار دارم. برنامه‌هایِ تلویزیونی، اغلبِ اوقات، این باج رو به مخاطبی که ریزه‌کاریِ مدرن دوست داره نمی‌دن. آدم‌ها طینتِ پاک و الاهی دارن. همین امشب جَو یه جوری بود که آدم‌هایی که گمشده‌هایِ قیمتی رو برگردونده بودن، وقتی با این سؤال مواجه می‌شدن که «هیچ وقت شک کردن که یه چیزی برایِ خودشون بردارن، یا اصلاً به کل بی‌خیالِ برگردوندنِ گمشده بشن؟» تقریباً قاطعانه جواب می‌دادن که «نه». با معیارهایِ کلیشه‌ِی مدرن جوابِ روراستی نیست، اما راست‌اش من از این «نه‌»شون خوش‌ام می‌اومد. انگار یه مغزِ دومی داشتم که به من می‌گفت: «جو» به علاوه‌یِ «سادگی و معمولی بودن» مساوی ست با «پیرویِ قاطع از اون پاسخی که از تو انتظار می‌ره و ادامه دادنِ اون نمایشی که از قبل ترتیب داده شده». و از این چشم‌انداز انگار آدم‌ها داشتن کارشون رو کاملاً درست انجام می‌دادن. داشتن به مخاطب‌ها می‌گفتن که «داستانِ ما یه واقعیت‌هایی داره و یه سری شاخ و برگ و حاشیه. واقعیت‌هاش اون‌ها ست که گفتیم. این که پولِ زیادی رو برگردوندیم، این که داریم سعی می‌کنیم تا با یه بیماریِ سخت کنار بیایم، این که حادثه و شرارتِ دیگران ما رو تا مرزِ دیوانگی و از هم پاشیدگی برده و خیلی چیزهایِ دیگه. و حاشیه‌هاش این اه که این‌جا یه جوّی درست شده که باعث شده که ما درباره‌یِ انگیزه‌هامون این طور فکر کنیم که گویا تو همه‌یِ این مراحل به یاد خدا بودیم، شکرگذار بودیم، مشغولِ جدالِ با نفس و شیطان و خوندنِ حمد و سوره و صلوات بودیم، قانع بودیم، در مقابلِ وسوسه ایستادگی کردیم، مقاوم بودیم، و اومدیم این‌جا تا شما رو یادِ این چیزهایِ خوب بندازیم». با این جوابِ فرضی که تو دهنِ این آدم‌ها گذاشتم، دارم خودم رو راضی می‌کنم که همه‌یِ روایت‌هایی که از صدا و سیما پخش می‌شه، باید از طریقِ یه مغزِ دوم، یه سوژه‌یِ متعالی، پاکسازی بشه.

خلاصه‌یِ چیزی که می‌گم این اه که: روایتی شبیهِ روایتِ فرهادی مدرن و تکنیکی و ماشینی اه، جَوِ صدا و سیما تولیدکننده‌یِ روایتِ مزورانه و ناحقیقی و واقعی اه. ماشینی بودنِ روایتِ فرهادی به من این حس رو می‌ده که داره از سرِ رودربایستی با خودم از یه چیز خوش‌ام می‌آد، مزورانه بودنِ روایتِ صدا و سیما هم من رو به یه مغزِ دومی مجهز می‌کنه که بخوام باهاش تزویر رو از زندگیِ آدم‌هایِ واقعی پاک کنم. به سؤالِ اول‌ام برمی‌گردم: شکلِ درست و جالبِ روایتِ زندگی‌هایِ عادی چی اه؟ چه جور می‌شه عادی بودنِ زندگی رو درست روایت کرد؟ چه جور روایتی اه که نه به سمتِ کلیشه و وسواسِ ماشینی سُر می‌خوره نه به سمتِ جوگیری و تزویر؟

جواب‌هایِ خوب و شسته رفته رو معمولاً در قالبِ یه مثال بیان می‌کنن. مثالِ روایتِ درستِ روزگارِ ما چی اه؟ بخشی از سختیِ این سؤال به این اه که هر نوع اشاره‌ای به هر مثالی، خطرِ کلیشه شدن رو به سمت‌اش می‌فرسته. انگار که زندگی مثلِ یه چیزِ جوشانی باشه که روایت‌گرهاش نتونن با هیچ تکنیک و مدلِ ثابتی به چنگ‌اش بیارن و بنابراین در این مورد، هیچ مثالِ خوبی «مثال» نیست، بلکه صرفاً یه موردِ خوب بوده که سرِ جاش قرار گرفته و صرفاً سرِ جاش اه که خوب اه و دیگه نمی‌شه تکرارش کرد. گاهی این ایده تو ذهن‌ام پُررنگ اه که مدلِ درستِ روایتِ زندگیِ عادی رو تنها می‌شه با بُرش‌هایِ بی‌ربط و پراکنده ساخت و شک دارم که اصلاً بشه به‌اش گفت روایت. معمول‌اش این اه که سعی کنیم روایت از خودِ زندگی زشت‌تر یا قشنگ‌تر یا یه‌چیزی‌تر بشه. اگه فرض کنیم روایت کردن یه جور هنر اه، یکی هم بود گفته بود که ترجیح می‌ده این هنر تا می‌تونه از واقعیتِ زندگی فاصله بگیره، چون از این کثافت (منظورش زندگی اه) همین یه نسخه انگار کافی اه.

حالا که بحث‌اش شد بذارید یه خاطره هم بگم. چند روزی بود که به عنوانِ همراهِ بیمار می‌رفتم بیمارستان. آدم‌هایی رو می‌دیدم که واسه زندگی‌شون و زندگیِ آدم‌هایی که به هر دلیلِ درست یا غلطی براشون مهم ان می‌جنگن و مقاومت می‌کنن. اینجا یکی از جاهایی اه که آدمها راحت حرف میزنن، راحت دوست می‌شن و راحت اعتماد می‌کنن، و نمی‌تونن یا نمی‌خوان که واکنش‌هاشون رو جلوت کنترل کنن، چون به بیماری وصل ان و انتظار و تنهایی ضعیف‌شون می‌کنه. وقتی به چیزهایی که این چند روز شنیدم و دیدم فکر می‌کنم، خودم رو بینِ آدم‌هایی به یاد می‌آرم که داریم با هم حرف می‌زنیم و از همه‌چی می‌گیم. راویِ زندگی هستیم و بین‌مون هیچی نه قشنگ‌تر از چیزی اه که هست نه زشت‌تر. دائم از یه حس می‌غلتیم تو دلِ یه حسِ دیگه. اسیرِ جو می‌شیم، اما بیماری و ضعف مجالی برایِ تو جو موندن برامون نمی‌ذاره. به هر چیزی چنگ می‌زنیم. تو شلوغیِ سالن انتظار، یه مدت نزدیکِ خانمی نشسته بودم که داشت واسه خانمِ کناری‌اش از بدبختی‌هایِ نگهداریِ مادرش می‌گفت. این که بیچاره‌شون کرده. این که برادرها کمک نمی‌کنن. این که پول کم آوردن و بیمه نمی‌ده پول‌شون رو. این که دارو چه گرون اه. این که خسته شده و بدش نمی‌آد که یکی مادرش رو برداره ببره. می‌گفت مادره هم غر زیاد می‌زنه و زرنگیِ مریض‌ها رو داره و از مریضی‌اش سوءاستفاده می‌کنه تا حرف‌هاش رو به کرسی بنشونه. خانمِ کناری‌اش هم به فراخور از سختی‌هایِ خودش می‌گفت. اما هیچ بخشی از شماتت‌ها و غرغرهاشون مضحک یا ناراحت‌کننده نبود و بو نمی‌داد. خیلی واقعی داشتن زندگی رو تعریف می‌کردن برا هم. تو همون لحظه‌ای که من اون‌جا بودم مادرِ اون خانم رو با تخت آوردن که از سالن رد کنن و ببرن سمتِ آسانسور و منتقل‌اش کنن به اتاق‌هایِ طبقاتِ بالا. با کلی مهربونی و شوق و ذوق رفت سمتِ مادرش و کنارِ تخت‌اش حرکت کرد و شروع کرد باهاش حرف زدن و با دیدنِ حال‌اش به‌اش اجازه دادن که باهاشون بره بالا و همراهی‌شون کنه. اتفاق‌هایی شبیهِ این زیاد می‌افتاد اونجا. همه‌چی قاطی و نامربوط بود. آدم‌ها خیلی سریع حالت عوض می‌کردن و حرف‌هاشون هم با حالت‌هاشون در ملاءِ عام عوض می‌شد و این خیلی به نظر واقعی و زنده می‌رسید. هیچ کی به فکر منسجم جلوه دادنِ عمل و گفتارش نبود. روایت هم بود و هم نبود و برام عجیب بود که این کسی رو اذیت نمی‌کرد.